Dikkat Eksikliği ve Hiperaktiviteye Farklı Bir Bakış: Söyleşi Özeti

Her hareketli çocuk DEHB değildir

Erdem Akgün söyleşiye, hem Türkiye'de hem Kıbrıs'ta çocuklara DEHB tanısının çok hızlı konulmasından duyduğu kaygıyla başlıyor. Oyun oynamak isteyen, uyumak istemeyen, sıkıldığı dersi bırakmak isteyen bir çocuk çoğu zaman yalnızca bir çocuktur. Akgün'e göre önce şu ayrım yapılmalıdır: Dikkat sorunu biyolojik kökenli mi, yoksa çocuğun yaşadığı ortamdan ve ailenin tutumlarından mı kaynaklanıyor?

Dikkat süresi yaşa göredir

Akgün, söyleşiye katılan bir üniversite öğrencisinin bile 45 dakikalık dersin ancak 25 dakikasını dağılmadan dinleyebildiğini hatırlatıyor. Beş yaşındaki bir çocuğun dikkat süresi yaklaşık beş dakikadır. Yetişkinlerin yapamadığı şeyi küçük çocuklardan beklemek, normal gelişimi bozukluk gibi görmeye yol açabilir.

Ekran, oyun eksikliği ve aşırı akademik yük

Söyleşide dikkat sorunlarının sık görülen üç çevresel nedenine dikkat çekiliyor:

• Erken ve yoğun ekran kullanımı: Akgün, özellikle beş yaş altında ekranın olabildiğince az kullanılmasını öneriyor. Klinik gözlemlerine göre yoğun ekran maruziyeti, bazı çocuklarda dil ve iletişim gelişiminde gecikmeye ve otizmi andıran belirtilere yol açabiliyor; bu çocuklar bol oyun ve gerçek uyaranlarla toparlanabiliyor.
• Ebeveynle oyun ve zaman eksikliği: Yoğun çalışma temposu, apartman yaşamı ve sokakta oynama imkânının azalması, çocuğun oyun ve ilgi ihtiyacını karşılanmamış bırakıyor.
• Aşırı akademik yük: Okul, etüt ve ödevlerle dolu bir gün, yetişkin için mesai sonrası ikinci bir işe gitmeye benziyor. Sevmediği bir işe kimse odaklanmak istemez; çocuğun bundan kaçma çabası dikkat eksikliği gibi görünebilir.

Kurallar ve tutarlı otorite

Akgün'ün sık karşılaştığı bir diğer neden, ailede sağlıklı bir otoritenin ve tutarlı kuralların olmaması. Yaklaşık üç yaşından sonra çocuğa, yaşına uygun küçük kurallarla hayatın kuralları olduğu öğretilmelidir. Anne bir şey, baba başka bir şey söylüyorsa ya da kurallar bir gün uygulanıp ertesi gün uygulanmıyorsa, çocuk kurallara uymanın isteğe bağlı olduğunu öğrenir; sınıfta yerinde durmaması bu durumda hiperaktivite değil, kural algısının gelişmemiş olmasıdır.

Ne yapılabilir?

• Çocukla her gün gerçekten oyun oynamak, resim yapmak, dışarıda hareket etmesine fırsat vermek
• Ekranı, özellikle beş yaş altında, olabildiğince sınırlamak
• Üç yaşından sonra küçük ve tutarlı kuralları bir oyun gibi tanıtmak; kurallara anne ve babanın da uyması
• Öğrenmeyi oyunlaştırmak; ders çalışırken kısa molalar vermek
• Tanıyı öğretmen, komşu ya da internet yerine çocuğun gelişimini çok yönlü değerlendirebilen bir uzmana bırakmak

Seans odasında oyun yaşındaki çocuklarla oyun terapisi yapılır, oyunun içinde kurallar oluşturulur ve aynı zamanda aileyle çalışılır. Akgün'e göre biyolojik kökenli DEHB'de psikiyatristin değerlendireceği ilaç tedavisi gerekebilir; ancak çevresel nedenlerden kaynaklanan dikkat sorunlarında asıl değişim ailenin tutumlarıyla gelir.